Gemini en Copilot in de klas: is je school klaar voor AI in 2026?

In het vorige artikel zetten we Google Workspace for Education en Microsoft 365 Education naast elkaar voor wie de keuze tussen beide nog moet maken. In dit artikel gaan we dieper in op de AI functies.

Het ICT-beleidsplan dat Vlaamse scholen voor 1 september 2026 moeten opleveren onder Digiplan, vraagt expliciete keuzes rond AI. En anders dan twee jaar geleden, is dat geen randthema meer. AI zit standaard in beide pakketten. De functies veranderen elke paar maanden. De leeftijdsregels verschillen tussen Google en Microsoft. Daarbovenop staat een paar wettelijke verplichtingen voor je deur.

De EU AI Act vraagt sinds 2 februari 2025 al dat iedereen die met AI werkt voldoende AI-geletterd is. Vanaf 2 augustus 2026 worden de verplichtingen rond high-risk AI-systemen in het onderwijs scherper. Combineer dat met de Digiplan-deadline en je hebt drie zaken die in hetzelfde document horen.

Het meeste werk zit niet in installatie. De AI assistenten zijn er vaak al. Wat er nog ontbreekt is beleid: wie mag wat, op welke leeftijd, met welke regels. Hieronder zetten we per pakket op een rij wat je krijgt, wat je betaalt, en wat ije best in je ICT-beleid opneemt.

Wat krijg je gratis in elk pakket

Het gratis basispakket voor erkende scholen (Education Fundamentals bij Google, A1 bij Microsoft) bevat in 2026 al een serieus stuk AI. Niet alles, maar genoeg om mee te starten zonder eerst een budgetlijn aan te vragen.

Aan Google-kant (Education Fundamentals):

• Gemini in Classroom voor leerkrachten: lesplannen, oefeningen, quizzes, rubrics, samenvattingen van leerlingenwerk, differentiatie per niveau. Sinds 13 april 2026 ook in het Nederlands beschikbaar, na een uitbreiding naar alle Classroom-talen.

• Audio Lessons: podcast-stijl audiomateriaal genereren rond een onderwerp, op niveau van de klas. Sinds begin 2026 beschikbaar.

• NotebookLM: leerkrachten en leerlingen (alle leeftijden, mits admin-toelating) kunnen klasmateriaal in een notebook stoppen en daar vragen op stellen, samenvattingen maken of een audio-overzicht genereren. Sinds augustus 2025 een core-dienst van Workspace, standaard aangezet voor elke Education-tenant.

• Gemini-app voor leerlingen: een chat-interface met striktere contentfilters voor minderjarigen. De volle Gemini in Docs of Slides bespreken we hieronder; deze app is een lichtere variant, prima voor lesvoorbereiding of huiswerkbegeleiding.

Aan Microsoft-kant (M365 A1):

• Copilot Chat: een chat-omgeving die werkt op publieke webdata, met Enterprise Data Protection (EDP). Wat een leerling intypt, gaat niet naar modeltraining van Microsoft. Voor leerlingen onder de 13 niet beschikbaar; voor 13- tot 17-jarigen enkel als de admin het ageGroup-attribuut in Entra ID op NotAdult zet (zie verder).

• Reading Coach en Reading Progress: leerlingen lezen passages voor, AI scoort op tempo, accuraatheid en intonatie. Teacher Mode is sinds het schooljaar 2025-2026 algemeen beschikbaar, met custom passages, tijddoelen en prosody-detectie. De tool werkt in meer dan honderd talen en zit gratis in elke Office of M365 schoollicentie via Teams Assignments.

• Class Notebook in OneNote: zelf geen AI, maar in combinatie met Copilot Chat krijgt elke leerling per klas een eigen werkruimte met een AI-assistent binnen handbereik.

Voor een lager-onderwijsschool die voorlopig met enkel de gratis tier wil starten, levert Google in de praktijk meer rechtstreekse leerling-toegang dan Microsoft. Aan Google-kant is de leeftijdsgrens onder 13 minder strikt.

Wat zit er extra in de betalende versies

Bij Google zijn er twee betalende uitbreidingen:

• Education Plus en de Teaching and Learning Upgrade krijgen sinds februari 2026 zonder meerkost de volledige Gemini in Workspace voor leerlingen vanaf 18 jaar: Gemini in Docs (Help Me Write en het zijpaneel), Gemini in Slides (originele afbeeldingen en slides genereren), Gemini in Forms (vragen genereren en antwoorden samenvatten), en Gemini in Vids (videos maken vanuit een prompt of bestaande slides). Sheets-features volgen in de loop van 2026.

• Voor leerlingen onder 18 zit Gemini in deze apps er voorlopig niet in, ook niet in betalende tiers. Google heeft die grens zelf zo bepaald.

• Persoonlijke class notebooks via NotebookLM in Classroom (waarbij elke leerling een eigen notebook krijgt rond het lesmateriaal) zit in deze hogere tiers en is enkel voor 18-plus, dus in praktijk hoger onderwijs en volwassenenonderwijs.

Bij Microsoft is er sinds december 2025 een academisch abonnement: Microsoft 365 Copilot academic, voor leerkrachten, ondersteunend personeel en leerlingen vanaf 13 jaar. Wat zit erin:

• Copilot in Word, Excel, PowerPoint, Outlook en Teams. De assistent leest mee in een document, schrijft een eerste versie van een verslag, vat een Teams-vergadering samen, of zoekt in de mailbox naar wat een leerling de voorbije weken heeft gevraagd.

• Pre-built en custom AI-agents, waaronder Researcher (voor diepgaande bronopdrachten) en Analyst (voor opdrachten die een Excel of dataset vragen). Een vakgroep wiskunde kan een eigen agent bouwen die altijd antwoordt in de stijl van het leerplan.

• Copilot Tuning voor school-eigen aanpassingen en het Copilot Control System voor data-bescherming.

Daarnaast loopt sinds december 2025 een preview van Copilot Chat in LMSen zoals Canvas, Schoology, Brightspace, Blackboard en Moodle, via Microsoft 365 LTI. Smartschool zit hier vandaag niet bij; de meeste Vlaamse scholen halen er voorlopig dus geen direct voordeel uit.

Voor de meeste Vlaamse scholen die in schooljaar 2026-2027 met AI willen starten, is de gratis tier ruim genoeg om mee te beginnen. De volle Copilot of Gemini in Docs koop je per gebruiker, niet persé schoolbreed. Een handvol licenties voor leerkrachten die er actief mee aan de slag gaan, is meestal de eerste verstandige stap.

Wie mag wat per leeftijd

Voor de meeste scholen zit het echte verschil tussen Google en Microsoft hier. De features lijken sterk op elkaar. Maar wie er aan mag, verschilt fors.

Onder 13 jaar (lager onderwijs)

• Microsoft Copilot Chat: niet beschikbaar. Een leerling met ageGroup Minor heeft geen toegang. Een leerkracht zijn account uitlenen aan een leerling is contractueel uitgesloten.

• Microsoft 365 Copilot (de betalende versie): zelfde regel, geen toegang onder 13.

• Google Gemini-app: beschikbaar mits admin-toelating, met striktere contentfilters voor minderjarigen.

• NotebookLM: beschikbaar voor alle leeftijden, mits admin-toelating.

• Gemini in Classroom: beschikbaar voor leerkrachten; de leerlingen zien alleen de output (een quiz, een samenvatting, een audio-les) zonder zelf met de AI in dialoog te gaan.

Voor lager onderwijs is dat een belangrijk verschil. Aan Google-kant kunnen leerlingen, mits beleid, rechtstreeks aan AI-tools. Aan Microsoft-kant niet.

13 tot 17 jaar (de bulk van het secundair)

• Microsoft Copilot Chat: gratis beschikbaar in A1, A3 en A5, mits twee zaken correct zijn ingesteld. De school-tenant moet als K12 staan ingesteld. En de admin moet het ageGroup-attribuut van de leerling in Entra ID expliciet op NotAdult zetten. Zonder die ingreep blijft Copilot dicht voor leerlingen onder de 18, ook al heeft de school een licentie.

• Microsoft 365 Copilot (betalend): beschikbaar voor 13-plussers, met dezelfde admin-vereiste rond ageGroup.

• Google Gemini-app, NotebookLM, Gemini in Classroom: allemaal beschikbaar.

• Gemini in Docs, Slides, Forms, Vids: niet voor leerlingen onder de 18, ook niet in betalende tiers.

18 plus (hoger onderwijs en volwassenenonderwijs)

• Volle suite aan beide kanten, mits licentie.

• Persoonlijke class notebooks via NotebookLM in Classroom enkel voor deze groep: elke student krijgt een eigen notebook gegrond op het lesmateriaal van de docent.

• Gemini Canvas met gepersonaliseerde quizzes en interactieve lesfiches.

Een KOV- of GO!-school met een lagere afdeling, een eerste graad en bijvoorbeeld een OKAN-traject voor anderstalige nieuwkomers heeft in de praktijk drie groepen tegelijk in dezelfde tenant zitten. Je beleid en je technische instellingen moeten daar tegen kunnen.

Wat je admin correct moet configureren

Beide pakketten leveren AI niet automatisch volledig uitgerold af. Een paar concrete schakelaars maken het verschil tussen "we hebben Copilot of Gemini" en "leerlingen kunnen er ook bij".

Aan Microsoft-kant zit het werk in vier stappen:

1. Tenant-type op K12 zetten in het Microsoft 365 Admin Center, sectie Education tenant identifier. Zonder K12-tag worden leerlingen standaard als minderjarig gezien en blijft Copilot dicht.

2. Voor elke leerling het ageGroup-attribuut zetten. Dit kan via Settings, Org Settings, Services, Microsoft Education, Manage student age groups. Een CSV met user principal name plus AgeGroup-kolom uploaden werkt het snelst voor een hele leerlingengroep. Wie liever in scripts werkt, gebruikt de MS Graph PowerShell-module met Update-MgUser. Waarden: Minor (geen Copilot), NotAdult (Copilot toegankelijk), Adult (Copilot toegankelijk).

3. Copilot Chat-toegang activeren in het Admin Center. Dit is een aparte schakelaar bovenop het ageGroup-werk.

4. School Data Sync inzetten als je leerlingadministratie de geboortedatum doorgeeft, zodat het ageGroup automatisch in sync blijft bij elke nieuwe inschrijving.

Aan Google-kant zit het werk in drie stappen, en is de standaardstand al een eind in de goede richting:

1. NotebookLM staat sinds augustus 2025 standaard aan als core-dienst. Wil je het uitzetten voor een specifieke organisatie-eenheid (bijvoorbeeld het lager onderwijs), dan doe je dat in de Admin-console onder Apps, Google Workspace, NotebookLM.

2. De Gemini-app moet apart aan- of uitgezet worden per organisatie-eenheid. Voor minderjarigen blijft de strenge contentfilter standaard staan tenzij je daar zelf in ingrijpt.

3. Voor Education Plus of de Teaching and Learning Upgrade: licenties toekennen aan de gebruikers die volle Gemini in Docs, Slides of Forms nodig hebben. Schoolbreed uitrollen is meestal niet nodig.

Voor beide pakketten geldt dezelfde aanpak: zet je wijzigingen niet in een keer schoolbreed door. Een organisatie-eenheid (Google) of een security group (Microsoft) per leerjaar of leerlingengroep voorkomt dat een 11-jarige plots in de Copilot belandt.

De AI Act: drie zaken die in je beleid horen

De AI Act is geen ver-van-mijn-bed-document. Drie elementen raken je school direct, en horen expliciet in het ICT-beleidsplan.

AI-geletterdheid is sinds 2 februari 2025 verplicht

Artikel 4 van de AI Act vraagt dat iedereen die met AI werkt voldoende AI-geletterd is. Dat slaat in een school op leerkrachten die opdrachten met AI laten maken, op leerlingen die zelf met de tools werken, en op het secretariaat dat AI-functies in Office of Workspace tegenkomt.

AI-geletterdheid wil niet zeggen dat iedereen kan programmeren of dat je een apart vak invoert. Het gaat erom dat de gebruiker begrijpt hoe het systeem antwoorden vormt, waar het zwak is (verzonnen feiten, content die niet bij de leeftijd past, vooroordelen), en wat de regels van de school zijn rond bronvermelding, examens en huiswerk.

Vanaf 3 augustus 2026 houden nationale toezichthouders hier ook actief toezicht op. Vraag je pedagogische begeleidingsdienst (KOV, OVSG, POV, GO!) naar modelteksten: voor de meeste scholen zijn er al kant-en-klare AI-geletterdheidsmodules beschikbaar.

Verboden toepassingen, ook sinds 2 februari 2025

De AI Act verbiedt sinds februari 2025 enkele toepassingen volledig. Voor een school zijn er twee die in de praktijk opduiken:

• Emotie-herkenning bij leerlingen via webcam, microfoon of biometrie, om te detecteren of een leerling gefrustreerd is, oplet of moe wordt. Sommige proctoring- of online-leeromgevingen hebben zo'n functie. Vraag je leverancier expliciet of de tool aan deze bepaling voldoet, en bewaar dat antwoord schriftelijk.

• Manipulatie of misleiding van leerlingen door AI op een manier die hun gedrag of beslissingen wezenlijk beinvloedt zonder dat ze het door hebben. Bepaalde "engagement"-features in adaptief lesmateriaal kunnen daaronder vallen, afhankelijk van hoe ze ontworpen zijn.

High-risk vanaf 2 augustus 2026

De zwaardere AI Act-verplichtingen treden in op 2 augustus 2026. In het onderwijs gelden ze voor systemen die:

• Bepalen wie wel of niet wordt toegelaten tot een richting, school of opleiding.

• Leerresultaten automatisch beoordelen of fraude detecteren.

• Een leerling profileren met labels als "at-risk", "potentieel uitvaller" of een B-stroom-advies.

• Adaptief lesmateriaal sturen op basis van geautomatiseerde analyse van het leertraject.

Gebruikt je school zo'n systeem, dan ben je verantwoordelijk voor een Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA), bovenop de gewone DPIA. In de praktijk komt het hierop neer: je beschrijft welke beslissingen het systeem mee neemt, wat de risico's zijn voor de fundamentele rechten van leerlingen, hoe de leerkracht kan ingrijpen, en hoe je het systeem opvolgt.

Voor de meeste Vlaamse scholen die alleen met de standaard-Workspace- en M365-tools werken, is dit hoofdstuk dunner. Generieke chat-assistenten als Copilot Chat of de Gemini-app gelden niet automatisch als high-risk, zolang ze niet ingezet worden om beslissingen over leerlingen te nemen. Een leerkracht die Gemini gebruikt om een quiz op te stellen, valt buiten dit kader. Een algoritme dat op basis van schoolresultaten automatisch herorienteert, niet.

Wat met ChatGPT, Claude en de tools die leerkrachten al gebruiken

Naast de officiele suite gebruiken leerkrachten in de praktijk vaak nog een tweede AI-tool. Een leerkracht uit het 5de leerjaar die ChatGPT openzet voor differentiatie-oefeningen, een collega geschiedenis die Perplexity inzet voor bronvergelijking, een vakgroep die met Claude een toets-voorbereider uitbouwt. Voor je in beleid vastlegt wat mag en wat niet, moet je weten wat die drie grote spelers met je input doen.

Wat doen die tools met de prompts die je erin stopt?

Een leerkracht die in zijn vrije tijd een prive-account opent, deelt standaard ook iets terug. Zijn prompts en de antwoorden kunnen in de trainingsdata van de aanbieder belanden, tenzij hij actief de juiste schakelaar omzet. De drie spelers houden er niet dezelfde regels op na, en die regels veranderden de afgelopen twee jaar verschillende keren.

• ChatGPT (OpenAI). Op de gratis tier en op ChatGPT Plus en Pro staat "Improve the model for everyone" standaard aan. Een gebruiker moet zelf naar Settings, Data Controls en die schakelaar uitzetten om te voorkomen dat zijn gesprekken in trainingsdata terechtkomen. Op de betalende Business, Enterprise en Edu-tier staat training op klantdata standaard uit. ChatGPT Edu loopt vandaag vooral via universiteiten en Amerikaanse K-12; voor een Vlaamse school die ChatGPT schoolbreed wil inzetten, is een Business-contract bij OpenAI of via een reseller meestal de praktische route.

• Claude (Anthropic). Tot augustus 2025 trainde Anthropic standaard geen modellen op consumer chats. Sinds eind augustus 2025 is dat veranderd: wie een Free, Pro of Max-account heeft, moet expliciet "Help improve Claude" uitzetten in de Privacy Settings. Wie het laat staan, geeft Anthropic toelating om de gesprekken tot vijf jaar te bewaren voor training. Voor Claude for Work, Claude for Education en API-toegang gelden de oude commerciele termen: geen training op klantdata.

• Gemini (Google). De gratis Gemini-app op gemini.google.com behandelt prompts en antwoorden als consumer-data. Ze kunnen door menselijke reviewers worden bekeken en gebruikt voor training, opt-out via de Activity-instellingen. Gemini in Google Workspace for Education valt daarbuiten: enterprise data protection is daar standaard. Geen training op schoolinput, geen menselijke review buiten de school zonder toestemming. Hetzelfde geldt voor de Gemini-app als die door de admin als core service is aangezet binnen je Education-tenant.

De rode draad voor een school: de gratis consumer-versie is voor geen van de drie veilig om met leerlingengegevens te gebruiken, ook niet als de leerkracht de opt-out heeft aangevinkt. Opt-outs zijn per gebruiker, ze zijn herzienbaar bij elke update van de algemene voorwaarden, en ze geven je geen verwerkersovereenkomst zoals de AVG die vraagt zodra je leerlingengegevens verwerkt. Wat wel werkt, is een schoolaccount op een betalende of school-licentie (ChatGPT Business of Edu, Claude for Education, Gemini in Workspace for Education) waar de data-verwerking contractueel is afgedicht.

Wat dat concreet betekent voor je beleid

• Gebruik eerst wat je al hebt. Wie in Microsoft 365 zit, heeft Copilot Chat met EDP. Wie in Google Workspace zit, heeft Gemini en NotebookLM met enterprise data protection. Voor het gros van pedagogische taken (lesplannen, oefeningen, samenvattingen) is dat genoeg, en de juridische basis ligt al klaar.

• Sluit een schoolbreed contract af als je een tweede tool echt nodig hebt. Een handvol leerkrachten die ChatGPT of Claude dagelijks gebruikt, weegt budgettair op tegen het risico van een datalek via prive-accounts. Schoolbreed inkopen geeft je ook een verwerkersovereenkomst, en dat is wat de AVG vraagt zodra er leerlingengegevens in het spel komen.

• Geen leerlingengegevens in een prive-prompt. Wie met een prive-account experimenteert, doet dat strikt zonder leerlingennamen, rapporten, e-mails of andere persoonsgegevens. Geanonimiseerde voorbeelden of publieke teksten volstaan voor zowat alle pedagogische experimentatie.

• Documenteer welke tools je toelaat. De AI Act vraagt dat je weet welke AI in je organisatie draait. Een lijst van vier of vijf goedgekeurde tools, met per tool een korte regel over toegelaten gebruik, volstaat in de praktijk.

Voor de meeste vakgroepen is dat weinig werk: een aanspreekpunt bij twijfel, een paar duidelijke ja's en nee's, en de afspraak dat een nieuwe tool eerst langs de ICT-coordinator passeert voor ze schoolbreed wordt ingezet.

Wat de koepels en de overheid al hebben uitgewerkt

Voor wie hier vandaag aan begint: je hoeft niet vanaf nul te starten. De pedagogische begeleidingsdiensten en het Kenniscentrum Digisprong hebben de afgelopen twee jaar bruikbaar materiaal klaargezet.

• Kenniscentrum Digisprong publiceerde in juni 2024 de visietekst Verantwoorde AI in het Vlaamse onderwijs, gebouwd op de zeven sleutelvoorwaarden voor betrouwbare AI van de EU High-Level Expert Group: menselijk toezicht, technische robuustheid, privacy, transparantie, non-discriminatie, maatschappelijk welzijn, en verantwoording. Pictos, sinds eind 2025 beschikbaar, helpt scholen om die principes concreet in een ICT-beleidsplan te vertalen. In schooljaar 2025-2026 lopen daarbovenop AI-bootcamps voor zestig schoolteams; het cursusmateriaal komt achteraf publiek beschikbaar.

• Katholiek Onderwijs Vlaanderen kiest voor een kritisch omarmen van AI en raadt het Vier-in-Balans model aan als ruggengraat van het schoolbeleid: Visie, Leerkrachtcompetentie, Digitale leermiddelen, en Infrastructuur. De pro-pagina's op pro.katholiekonderwijs.vlaanderen bundelen visieteksten, een overzicht van de regelgeving, en concrete tips voor in de klas.

• GO! (gemeenschapsonderwijs) heeft via de Pedagogische Begeleidingsdienst een eigen AI-gids met praktische prompts, klasvoorbeelden en het Doel-TRICK framework voor effectief promptwerk. Naast die gids draait een basisopleiding AI-geletterdheid die schoolteams gratis kunnen volgen.

• OVSG draait sinds 2024 een nascholingsreeks Artificiele Intelligentie: om rekening mee te houden, opgesplitst per onderwijsniveau (basisonderwijs, secundair, volwassenenonderwijs, deeltijds kunstonderwijs). Hun lijn: AI als constructief instrument, niet primair als spiekmiddel.

• Vlaamse Scholierenkoepel bracht in 2024 een advies uit, gebaseerd op een survey bij ongeveer elfduizend leerlingen. Drie cijfers om in je achterhoofd te houden: 45% van alle leerlingen gebruikt vandaag al AI voor huiswerk, in het zesde jaar zit dat op 52%, en de leerlingen zelf vragen schoolbreed beleid in plaats van ad-hoc verboden per leerkracht. Een specifieke vraag van hun kant: laat AI-bronvermelding toe in plaats van te verbieden.

Voor het ICT-beleidsplan zijn Digisprong en je eigen koepel de eerste twee deuren waar je aanklopt. Hun materiaal is op Vlaamse onderwijscontext geschreven, en is in de meeste gevallen vrij te gebruiken.

Vijf stappen voor dit schooljaar

Praktisch, zonder dat je hier meteen een werkgroep voor moet oprichten:

1. Inventariseer welke AI-tools je leerkrachten al gebruiken. Een korte rondvraag per vakgroep volstaat. Het beeld is meestal verrassend, en leert je waar de school al staat zonder dat het beleid dat heeft uitgesproken.

2. Beslis welke leeftijdsgroepen welke tools mogen. Schrijf het op in een tabel van een halve A4: leerjaar X tot Y, tool Z, met of zonder admin-vrijgave. Hou de tabel kort genoeg om aan te passen.

3. Stem je tenant af op die tabel. Microsoft: ageGroup-attributen instellen, K12-tag controleren, Copilot Chat activeren. Google: organisatie-eenheden afstemmen, NotebookLM en Gemini-app per groep al dan niet aanzetten. Een halve dag werk voor je systeembeheerder of externe partner.

4. Zet AI-geletterdheid in je nascholingsplan. Het hoeft geen apart vak te worden. Inbouwen in pedagogische studiedagen, vakvergaderingen of de modules van je pedagogische begeleidingsdienst werkt vaak beter. Het Kenniscentrum Digisprong heeft eind 2025 met Pictos een tool gelanceerd die je daarbij helpt.

5. Schrijf een halve pagina AI-beleid. Welke tools, voor wie, met welke regels rond bronvermelding bij toetsen en taken, en welk proces als er iets misgaat. Toets bij leerkrachten en leerlingenraad voor je het in het ICT-beleidsplan en in het schoolreglement toevoegt. De Vlaamse Scholierenkoepel pleit specifiek voor schoolbreed beleid samen met de leerlingen, niet voor regels die per leerkracht verschillen. Het schoolreglement-stuk is hoe dan ook nodig tegen 1 september 2026.