Transparantieverplichting (AI Act artikel 50)

Wat is de transparantieverplichting?

De transparantieverplichting is het stuk van de Europese AI Act dat zegt dat mensen mogen weten wanneer er AI in het spel is. Ze staat in artikel 50 en geldt sinds 2 augustus 2026. In de Belgische pers heet ze meestal de labelplicht, en die naam dekt ongeveer de helft van wat ze doet.

De regels zijn kort, vijf leden, en ze hangen niet af van hoe risicovol je toepassing is. De hoog-risico verplichtingen gelden pas als je toepassing op een specifieke lijst staat. Artikel 50 geldt zodra een AI-systeem met een mens praat of tekst, beeld, audio of video maakt. Een webshop met een chatbot, een marketingteam dat visuals genereert, een bedrijfsblog die met een taalmodel geschreven wordt: ze zitten er allemaal in.

De plichten zijn licht. Zeg dat het AI is, en zorg dat gegenereerde content als gegenereerd herkend kan worden: door mensen waar dat telt, en door software overal.

De vijf plichten en wie ze draagt

Artikel 50 verdeelt zijn plichten over de aanbieder (provider), het bedrijf dat het AI-systeem bouwt en onder eigen naam op de markt brengt, en de gebruiksverantwoordelijke (deployer), het bedrijf dat het systeem onder eigen verantwoordelijkheid inzet (persoonlijk, niet-professioneel gebruik telt niet mee). Een kmo die de chatbot van een leverancier op haar website zet, is de gebruiksverantwoordelijke. De chatbotleverancier is de aanbieder. Welke rol je hebt, bepaalt welke van de vijf plichten van jou zijn.

1. Zeggen dat iemand met een AI praat (aanbieder). Een systeem dat gemaakt is om met mensen te communiceren, moet zo gebouwd zijn dat de persoon weet dat hij met AI te maken heeft, tenzij dat voor een redelijk geïnformeerde en oplettende persoon duidelijk is. De aanbieder bouwt die melding in.

2. Gegenereerde content machinaal leesbaar markeren (aanbieder). Een systeem dat audio, beeld, video of tekst genereert, moet zijn output zo markeren dat software ze kan herkennen als artificieel gegenereerd of gemanipuleerd. Dat is de laag met watermerk en metadata, onzichtbaar voor de lezer, en ze ligt bij de aanbieder van de generatietool.

3. Deepfakes labelen (gebruiksverantwoordelijke). Een deepfake is volgens de AI Act beeld, audio of video die door AI gegenereerd of gemanipuleerd is, die lijkt op bestaande personen, voorwerpen, plaatsen, entiteiten of gebeurtenissen, en die iemand ten onrechte voor echt zou houden. Wie zoiets publiceert, moet erbij zeggen dat het gegenereerd of gemanipuleerd is. Dat is een zichtbaar label, en dat is de taak van de gebruiksverantwoordelijke.

4. Zeggen dat een tekst voor het grote publiek door AI geschreven is (gebruiksverantwoordelijke). Tekst die door AI gegenereerd is en gepubliceerd wordt om het publiek te informeren over onderwerpen van algemeen belang, moet als AI-gegenereerd bekendgemaakt worden. De uitzondering voor tekst die een mens heeft nagekeken, is smaller dan de meeste mensen denken, zie verder.

5. Mensen informeren bij emotieherkenning of biometrische categorisering (gebruiksverantwoordelijke). Zet je een systeem in dat emoties afleest van iemands gezicht of stem, of dat mensen op basis van biometrische gegevens in categorieën indeelt, dan moet je dat melden aan de mensen op wie het toegepast wordt. Emotieherkenning op de werkvloer en op school is sowieso verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen, dus deze plicht speelt vooral elders.

In elk geval moet de informatie de persoon op een duidelijke en herkenbare manier bereiken, ten laatste bij het eerste contact of de eerste blootstelling, en toegankelijk zijn voor mensen met een beperking.

De uitzonderingen, en hoe smal ze zijn

Het artikel kent een handvol uitzonderingen, en de richtsnoeren van de Commissie van 20 juli 2026 lezen ze allemaal strikt.

Duidelijk AI. De chatbotmelding mag wegvallen als het overduidelijk is dat je met AI te maken hebt. De maatstaf is wat een gemiddelde, redelijk geïnformeerde en oplettende persoon zou opmerken, en de richtsnoeren zeggen dat je dat restrictief moet lezen. Een widget met de naam Vraag het aan onze AI-assistent is duidelijk. Een chatvenster met een foto en de naam Sarah is dat niet.

Menselijke controle of redactionele verantwoordelijkheid voor tekst. Een AI-tekst over een onderwerp van algemeen belang heeft geen label nodig als een mens ze heeft nagekeken en iemand er de redactionele verantwoordelijkheid voor draagt. De richtsnoeren vragen een bewuste inhoudelijke beoordeling door iemand met de nodige kennis. Een spellingscontrole of even diagonaal lezen telt niet, de feiten controleren wordt als minimum omschreven, en dat iemand de tekst had kunnen nakijken, telt evenmin.

Artistiek, creatief, satirisch en fictief werk. Deepfakes in een duidelijk artistieke of satirische context moeten nog altijd bekendgemaakt worden, maar op een manier die het werk niet stoort, bijvoorbeeld in de aftiteling.

Ondersteunende bewerking. De plicht om machinaal leesbaar te markeren geldt niet voor functies die gewone bewerkingen doen of die de input niet wezenlijk veranderen.

Machinaal leesbare markering, de gedragscode en het EU-icoon

De AI Act behandelt twee lagen als aparte plichten met aparte eigenaars.

De machinaal leesbare markering is wat de generatietool inbouwt zodat detectiesoftware content als synthetisch kan herkennen. De gedragscode van de Commissie over transparantie van AI-gegenereerde content, in definitieve vorm gepubliceerd op 10 juni 2026, beschrijft de verwachte aanpak: digitaal ondertekende metadata plus een onzichtbaar watermerk voor beeld, audio en video, en één laag voor vrije tekst. De code ondertekenen is vrijwillig, maar volgens de Commissie toont wie de code volgt daarmee afdoende aan dat hij in orde is, en moet wie niet tekent dat op een andere manier aantonen. Eind juli 2026 hadden bijna 190 bedrijven en organisaties getekend.

Het zichtbare label is wat een lezer ziet. De Commissie publiceerde een reeks EU-iconen rond de letters AI, met varianten voor content die volledig door AI gemaakt is en voor bestaande content die gedeeltelijk door AI bewerkt is, in alle 24 officiële talen en vrij te gebruiken zonder bronvermelding. De iconen gebruiken is optioneel. Labelen is dat niet. De gedragscode stelt een label voor in een bovenhoek van een beeld of video, bij de titel of in het colofon van een tekst, en een gesproken zin aan het begin van audio.

Eén datum telt voor de machinaal leesbare kant. De digital omnibus rond AI, goedgekeurd in juli 2026, gaf generatieve AI-systemen die al voor 2 augustus 2026 op de markt waren tijd tot 2 december 2026 om die markering toe te voegen. Systemen die na 2 augustus 2026 op de markt komen, markeren vanaf dag één. Geen enkele andere plicht uit artikel 50 kreeg uitstel. Content die gemaakt is voor de regels van kracht waren, moet niet achteraf gemarkeerd of gelabeld worden. Wat je vanaf nu publiceert wel.

Transparantieverplichting tegenover hoog-risico verplichtingen

De twee worden vaak door elkaar gehaald, omdat ze in dezelfde verordening staan en allebei voor augustus 2026 gepland stonden. Wat ze uit elkaar houdt, is hun bereik: hoeveel bedrijven ze raken en hoeveel ze vragen.

De hoog-risico verplichtingen gelden voor een smalle lijst toepassingen uit bijlage III, zoals cv-screening, kredietscoring en het opvolgen van werknemers, plus AI die in gereglementeerde producten zit. Sta je op die lijst, dan zijn de plichten zwaar: risicobeheer, data governance, documentatie, logging, menselijk toezicht, conformiteitsbeoordeling. De digital omnibus verschoof de deadline voor losstaande systemen uit bijlage III naar 2 december 2027.

De transparantieverplichting geldt voor zowat iedereen die generatieve AI of een gesprekssysteem professioneel gebruikt, ongeacht sector of risico. De plichten zijn licht en ze gelden nu. Een bedrijf kan volledig buiten het hoog-risico regime vallen en toch een chatbotmelding, een deepfake-label en een vermelding onder een AI-artikel verschuldigd zijn.

Allebei kunnen ze op hetzelfde systeem slaan. Een wervingschatbot die kandidaten screent, is hoog-risico en moet zeggen dat hij een bot is. Artikel 50 naleven ontslaat je ook niet van de plicht rond AI-geletterdheid uit artikel 4; de richtsnoeren zeggen dat letterlijk.

Boetes en wie ze in België oplegt

Een inbreuk op artikel 50 valt onder artikel 99, lid 4 van de AI Act: administratieve boetes tot 15 miljoen euro of 3 procent van de totale wereldwijde jaaromzet, het hoogste van de twee. Voor kmo's en start-ups draait de regel om en is het laagste van de twee bedragen het plafond. Een bedrijf met een miljoen euro omzet kijkt dus tegen maximaal 30.000 euro aan, niet tegen 15 miljoen.

De handhaving is nationaal. België schoof het BIPT, de telecomregulator, naar voren als markttoezichtautoriteit voor de AI Act, met de FOD Economie als aanspreekpunt voor bedrijven, maar op het moment van schrijven was de wet die dat officieel maakt nog niet door het parlement. De plichten gelden intussen gewoon.

Een checklist voor een Belgische kmo

Chatbot op je website of in je app. Zet één zin aan het begin van het gesprek, in de taal van de bezoeker: je chat met een AI-assistent, en zo bereik je een mens. Kijk de instellingen van je leverancier na, want de aanbieder bouwt de melding in, maar jij beslist of ze zichtbaar is. Handelt de bot namens jouw bedrijf, zeg dat er dan bij; de richtsnoeren verwachten dat een agent zegt voor wie hij werkt.

Voicebot voor verkoop of klantendienst. Dezelfde plicht, maar uitgesproken. De bot stelt zich voor als een automatische assistent voordat het eigenlijke gesprek begint. Een mensennaam en een natuurlijke stem zonder die zin is precies wat de uitzondering voor duidelijk AI niet dekt.

Marketingbeelden en video. Een gestileerde illustratie van een product is geen deepfake en heeft geen zichtbaar label nodig; de machinaal leesbare markering is de taak van de toolleverancier. Een fotorealistisch beeld van een persoon, een plaats of een gebeurtenis dat iemand voor echt zou kunnen nemen, is een deepfake en heeft een label van jou nodig. Bij twijfel zet je het EU-icoon in een hoek.

Blogposts en nieuwsberichten met AI geschreven. Informeert de tekst het publiek over een onderwerp van algemeen belang, dan zet je er een label op of laat je iemand met naam de inhoud nakijken en de redactionele verantwoordelijkheid nemen. Productteksten op je eigen site vallen daar meestal buiten, een stuk over nieuwe energiesubsidies of een trend in je sector niet. Hou bij wie wat heeft nagekeken.

Vragen aan je leveranciers. Vraag elke leverancier van generatieve AI of zijn output een machinaal leesbare markering draagt, of hij de gedragscode ondertekend heeft, en, als zijn systeem al voor 2 augustus 2026 op de markt was, wanneer hij de datum van 2 december 2026 haalt. Zet de antwoorden in je AI-register naast die tool.