Deepfake en stemklonen

Wat is een deepfake en wat is stemklonen?

Een deepfake is een video, een beeld of een audiofragment dat door AI gemaakt of bewerkt is zodat het lijkt op een echte persoon, plaats of gebeurtenis, en dat iemand voor echt zou nemen. Artikel 3 van de Europese AI Act zegt het bijna zo: een deepfake is door AI gegenereerde of gemanipuleerde beeld-, audio- of video-inhoud die lijkt op bestaande personen, voorwerpen, plaatsen, entiteiten of gebeurtenissen en die iemand ten onrechte voor echt of waarachtig zou houden.

Stemklonen is de audiokant daarvan. Je geeft een model een opname van iemand die spreekt, en het model maakt nieuwe spraak in die stem, met de woorden die jij typt of die je zelf in een micro zegt. De videokant plakt een gezicht op een bestaande opname of stuurt het live aan tijdens een gesprek.

Wat de meeste mensen verrast, is hoe weinig bronmateriaal daarvoor nodig is. ElevenLabs zegt tegen zijn eigen gebruikers dat één tot twee minuten propere audio volstaat voor een instant kloon, en dat sommige mensen al een uitstekend resultaat halen met dertig seconden. Je voicemailbericht is zo'n opname. Een podcast waarin je te gast was ook, net als een webinar of het filmpje op je bedrijfspagina. Niemand moet ergens inbreken om dat te vinden.

De AI Act legt in artikel 50 ook een labelplicht op aan wie een deepfake publiceert, en die plicht heeft hier een eigen entry. Ze regelt het eerlijke gebruik. Dit stuk gaat over de criminelen, die sowieso niets gaan labelen.

Wat is makkelijk te vervalsen en wat blijft moeilijk?

Opgenomen audio is het makkelijke uiteinde. Een spraakbericht op je gsm, dertig seconden van je zaakvoerder die vraagt om hem dringend terug te bellen over iets vertrouwelijks: je kan er niet mee in gesprek gaan, dus er valt ook niets te betrappen.

Live video tijdens een call vraagt meer werk, maar ze hoeft niet perfect te zijn. Ze moet goed genoeg zijn voor iemand die al half overtuigd is door een geloofwaardige mail die eerder toekwam.

De echte grens zit niet in het beeld maar in het script. De aanvaller bepaalt wat de nepversie zegt, niet wat ze weet. Een gekloonde stem kan je niet vertellen waarover jullie dinsdag in de vergadering discussieerden, en een gezicht op een scherm kan geen vraag beantwoorden die niemand had zien aankomen. Dus elke controle die werkt, is er een waarbij je in gesprek gaat. Scherper naar het beeld kijken is geen controle, en wij zouden de verdediging van een klein bedrijf niet op een detectietool bouwen.

Hoe de fraude in de praktijk loopt

CEO-fraude en omgeleide betalingen. Febelfin beschrijft de klassieke versie: iemand doet zich voor als de CEO of een andere vertrouwenspersoon om een medewerker tot een betaling of het delen van informatie te brengen, en de druk komt van haast en geheimhouding. Een gekloonde stem haalt de ene controle weg die de truc vroeger deed mislukken: de telefoon nemen.

De zaak die je moet kennen is Arup. In januari 2024 kreeg een medewerker van het Hongkongse kantoor van dat Britse ingenieursbureau een bericht over een vertrouwelijke transactie en vermoedde phishing. Daarna zat hij in een videocall waarin de CFO en enkele collega's er precies uitzagen en klonken zoals altijd. Ze waren allemaal gegenereerd. Hij deed op één dag vijftien overschrijvingen naar vijf Hongkongse rekeningen, samen zo'n 200 miljoen Hongkongse dollar, omgerekend ongeveer 25 miljoen Amerikaanse dollar. De fraude kwam uit toen hij achteraf navraag deed bij het hoofdkantoor. De politie van Hongkong maakte de zaak in februari 2024 bekend en Arup bevestigde in mei dat het om hen ging.

Stem alleen volstond al voor video dat deed. Het Europol-rapport over deepfakes uit 2022 vermeldt een zaak waarin criminelen met deepfake-audio een bedrijfsleider nabootsten en een bank 35 miljoen Amerikaanse dollar lieten overschrijven.

Factuurfraude. De brief waarin een leverancier een nieuw rekeningnummer meldt, is een oude truc. Nieuw is dat het telefoonnummer op die brief nu werkt. Je belt om te controleren, een vertrouwde stem bevestigt de wijziging, en je hebt net de ene vervalsing gebruikt om de andere goed te keuren.

Stemverificatie. In maart 2023 kloonde een journalist van Guardian Australia zijn eigen stem op basis van vier minuten audio en raakte hij daarmee, samen met zijn klantnummer, in zijn eigen account bij Centrelink, de Australische uitkeringsdienst. Dezelfde voiceprint-technologie werd ook gebruikt door de Australische belastingdienst en enkele banken. Een stem zegt wie je bent. Een wachtwoord is ze niet.

België zit hier ook middenin. Het actieplan van Febelfin uit 2026 tegen online fraude zet de phishingschade van 2025 op 93 miljoen euro en zegt letterlijk dat fraudeurs massale phishing inruilen voor gerichte aanvallen met AI en deepfake-stemmen.

Deepfake-fraude tegenover klassieke phishing

Op het eerste gezicht is het dezelfde misdaad met een nieuw hulpmiddel. Dat klopt niet, want ze vragen het slachtoffer iets anders te geloven.

Phishing vraagt je te geloven dat een ding echt is: deze mail, deze loginpagina, deze link. De vervalsing is een document, dus de controles zijn documentcontroles. Kijk naar het domein van de afzender, ga met je muis over de link, let op de zin die net niet klopt. Alles waarop mensen al jaren getraind worden, draait rond een ding onderzoeken.

Deepfake-fraude vraagt je te geloven dat een persoon aanwezig is. Er is geen document om te onderzoeken. De vervalsing is het identiteitsbewijs zelf, en de zintuigen waarmee je dat normaal controleert, zijn precies wat nagemaakt is. Beter kijken maakt het erger: de twijfel van de Arup-medewerker verdween na de videocall, niet ervoor.

De controle moet dus verhuizen. Tegen phishing bekijk je het bericht. Tegen een deepfake verlaat je het kanaal helemaal en bevestig je ergens waar de aanvaller niet bij kan.

Wat je deze week kan invoeren

1. Terugbellen op een nummer dat je al had. Elke vraag om een betaling, een rekeningnummer of een begunstigde te wijzigen, controleer je op het nummer uit je eigen contactenlijst, niet op een nummer uit het bericht en niet door aan de lijn te blijven. Febelfin geeft precies dat advies, en het is de ene controle die zowel het Arup-patroon als de meeste factuurfraude doorbreekt.

2. Spreek een codewoord af. Eén woord, gekend door de paar mensen die geld mogen vrijgeven, mondeling afgesproken en nooit in een mail of in Teams gezet. Elke dringende en vertrouwelijke vraag moet dat woord bevatten. De FBI geeft gezinnen hetzelfde advies, en in een bedrijf werkt het om dezelfde reden: de aanvaller heeft de stem, maar niet het woord.

3. Twee mensen voor elke wijziging van bankgegevens. Niet twee handtekeningen bij één persoon, waar Febelfin apart voor waarschuwt. De tweede persoon belt de leverancier zelf terug en weet waarom hij belt.

4. Zeg hardop dat een stem en een gezicht geen bewijs zijn. Zet het in de betaalprocedure. Een medewerker die een regel breekt omdat de CEO zichtbaar op het scherm zat, doet iets redelijks volgens zijn opleiding, en dan is de opleiding het probleem.

5. Train met een echte zaak. Een kwartier over Arup op een teamvergadering doet meer dan een slidedeck. Geef mensen daarna ook luidop toestemming: niemand krijgt ooit problemen omdat hij een betaling twintig minuten uitstelt om te bellen.

Als het al gebeurd is

Snelheid bepaalt of het geld terugkomt. Bel meteen de fraudelijn van je bank, of Fraudstop op 078 170 170, het ene nummer dat Febelfin en de federale overheid in juni 2026 lanceerden om betaalkaarten en de toegang tot je bankapp en pc-banking in één keer te blokkeren. Doe aangifte bij de politie; je verzekeraar en je bank vragen die toch. Stuur het bericht waarmee ze je benaderden door naar verdacht@safeonweb.be, het meldadres van het Centrum voor Cybersecurity België.

Als je eigen bedrijf nagemaakt wordt

De omgekeerde richting kost je klanten in plaats van geld. Iemand haalt het gezicht van je oprichter uit een conferentievideo en draait er advertenties mee, of zet een telefoonnummer dat bij hen uitkomt op de plaats waar je klantendienst zou moeten staan.

Dat gebeurt in België op grote schaal. In juni 2025 vond VRT NWS YouTube-advertenties waarin nieuwsanker Wim De Vilder en financieel journalist Paul D'Hoore een beleggingsplatform leken aan te prijzen, gemaakt met vier jaar oude beelden, gegenereerde stemmen en aangepaste mondbewegingen. In de tweede helft van 2025 alleen al meldden Belgische consumenten meer dan 23 miljoen euro verlies door beleggingsfraude aan de FSMA. De truc met het vertrouwde nummer bestaat hier ook: Febelfin moest publiek zeggen dat Card Stop nooit zelf kaarthouders opbelt, omdat criminelen in hun naam belden.

Wat je eraan kan doen, is vooral saai werk. Zoek af en toe je eigen merk en je eigen naam op de advertentieplatformen. Meld wat je vindt via het formulier voor identiteitsmisbruik van het platform, dat sneller gaat dan een advocatenbrief. Zet het echte telefoonnummer en het echte domein op één duidelijke plek op je site en verwijs mensen daarnaar. Meldt iemand je een vervalsing, zeg het dan dezelfde dag nog op je eigen kanalen, want een rechtzetting werkt alleen als ze sneller gaat dan de advertentie. Bewaar eerst de URL en de screenshots, want het platform haalt het bewijs weg dat je nog nodig hebt voor je aangifte.